Kirchner - het innerlijk oogDat werd mij gisteren opeens duidelijk bij het bekijken van de prachtige houtsnede van E.G. Kirchner. Ik had net een zeer boeiend boek van de godsdienstfilosoof Daniël van Egmond gelezen, waarin hij het heeft over de verschillende bewustzijns/ervaringsdimensies van de mens. Hierbij onderscheidt hij de rationele bewustzijnsdimensie van de mythische en de magische bewustzijnsdimensie. Afhankelijk van de cultuur waarin wij opgroeien, zetten wij de ene bewustzijnsdimensie meer of minder in dan de andere. Het rationele bewustzijn is vooral sterk als het gaat om het verklaren van de wereld om ons heen, bijvoorbeeld bij het bestuderen van de verschijnselen in de natuur. De kerst is een periode waarbij de dagen donkerder worden. Dat is een fenomeen dat we kunnen waarnemen met onze zintuigen, vanuit ons rationele bewustzijn. Maar wij hebben er niet genoeg aan om dingen alleen maar waar te nemen. We moeten ze ook echt ‘beleven’ en aan die beleving verbinden we dan bepaalde gevoelens en handelingen. Bijvoorbeeld: als we waarnemen dat de dagen buiten donkerder worden, voelen we ons meer uitgenodigd om bij onszelf ‘naar binnen’ te gaan. We gaan bij onszelf te rade en voelen wat er in ons leeft. Vaak is dat wat we dan ‘zien’ best confronterend en zorgt het niet zelden voor een sombere stemming. Voor deze manier van ‘kijken’ gebruiken we, jawel: ons innerlijk oog! Zo wordt de donkere periode rondom kerst dus tot een tijd van bezinning, waarbij we met ons innerlijk oog bij onszelf naar binnen schouwen. De uiterlijk waarneembare wereld wordt zo tot symbool verheven en valt hierdoor samen met onze innerlijk waarneembare wereld. Vervolgens beginnen wij mensen verhalen rondom dit soort fenomenen te bedenken, en die vertellen we vervolgens van generatie op generatie door. Deze verhalen gaan een eigen leven leiden en fungeren als een soort collectief symbool. Dit is wat van Egmond het mythisch bewustzijn van de mens noemt. En dan nog de laatste genoemde bewustzijnsdimensie, de magische Die hoort er namelijk ook nog bij. Blijkbaar hebben we er niet genoeg aan om uiterlijke verschijningsvormen zoals de donkere dagen, symbool te laten staan voor onze innerlijke processen. We willen het ‘huwelijk’ tussen die twee werelden ook nog eens bekrachtigen, middels een ‘uiterlijk’ ritueel. Pas dan voelt de boel echt compleet. En hoe doen we dat? Heel simpel: we nemen een boom, die staat namelijk symbool voor het leven op zich (denk aan de levensboom), hangen er kaarsjes in, die staan dan symbool voor het licht (dat op de donkere dagen volgt), en we geven elkaar cadeaus ter bekrachtiging van onze relaties. En voila: het ritueel van kerstmis is compleet! Tja, en dat soort ritueel voeren we dus al sinds mensenheugenis uit Maar wat gaat er nou zo vaak mis tijdens de kerstdagen, binnen families en binnen onszelf? Waarom kunnen wij de eigenlijk kracht en het rituele karakter van dit naar binnen schouwende feest, toch niet ten volste voelen en uitvoeren? Dat heeft volgens mij alles te maken met de overwaardering van het rationele bewustzijn in onze cultuur, ten kosten van het mythisch en magische bewustzijn. Als wij het georganiseer rondom het etentje en de cadeaus belangrijker vinden dan de verhalen, en het innerlijk proces dat aan dit ritueel ten grondslag ligt, dan werkt het niet. Pas als het naar binnen schouwen voldoende aandacht krijgt en wij ons in een ritueel actief hiermee verbinden, vallen de innerlijke en uiterlijke werelden echt samen en ervaren wij de situatie vanuit een gevoel van volheid, in plaats vanuit een gevoel van leegte. Het innerlijk oog staat dus symbool voor het proces van de donkere dagen in onszelf. Vaak voelen de dagen voor kerst ook een beetje zwaar; er moet nog van alles gebeuren en onze energie schijnt als maar minder te worden. Het voelt alsof alles in ons naar rust en bezinning vraagt. Ik zou zeggen: geef eraan toe! En kijk naar binnen. Wellicht moet er iets afgesloten worden en moeten we iets loslaten voordat we aan iets nieuws, het nieuwe jaar, kunnen beginnen. Kerstmis is van oudsher de tijd en het moment om hiermee bezig te zijn. Ik wens jullie in ieder geval een bezinnelijke tijd toe, met veel inzichten en voldoende rust, zodat de gezelligheid van het feest ten volste genoten kan worden. Tot volgend jaar!